Je roer in gevaar: Zeilen met Ibirische orka´s

Sinds 2020 hebben orka’s rond het Iberische schiereiland het op boten gemunt. Vooral zeilers zijn de klos: de dieren nemen vaak het roer te grazen en beschadigden honderden jachten waarvan er minstens acht zonken. Lees hier wat er na zes jaar bekend is, wat de experts zeggen en hoe het verder moet. Het volledige artikel is gepubliceerd in Zeilen 09/2026 en is voor abonnees ook hier digitaal te lezen.

Het is een mooie, kalme avond op de Golf van Biskaje. Bart Andriessen en Isabel Flens zijn die dag vertrokken uit Camaret-Sur-Mer met hun Lacoste 42 Nimrod. Bestemming: A Coruña. Ze zijn licht gespannen. Een week eerder verloor een Belgische boot het roer in de buurt van Brest, nadat er orka’s aan hadden gezeten. Maar de zee is gemoedelijk, de wind trekt wat aan uit een gunstige hoek en rond het avondeten worden ze vergezeld door een speelse groep dolfijnen.

Rond 10 uur ’s avonds hoort Isabel een noodoproep op de marifoon. Een zeiljacht is door orka’s bezocht en stuurloos geraakt. De kustwacht rukt uit om assistentie te verlenen. Als Bart wakker wordt vertelt Isabel hem wat ze heeft gehoord. Ze gaat naar bed en probeert te slapen, maar doet geen oog dicht. Rond 2 uur ’s nachts hoort ze Bart roepen. Orka’s.

Andriessen: “Het was pikkedonker, ik hoorde ze voordat ik ze zag. We zagen er vier of vijf. They boxed us in, zoals militairen zouden zeggen. Toen dat gebeurde lieten we de zeilen zakken, waardoor we stil in het water kwamen te liggen. Twee orka’s lagen achter de boot, waren luid aan het klikken terwijl ze met hun staart op het water sloegen. Een derde zwom rondjes om ons heen en kwam steeds dichterbij. De boot of het roer hebben ze niet voelbaar aangeraakt. We stonden klaar om de motor aan te zetten en achteruit te varen voor het geval ze dat wel zouden doen, maar uiteindelijk zagen we ze wegzwemmen naar het zuidwesten. We zetten koers noordoost om zo ver mogelijk van ze te raken. Het was doodeng en het heeft lang gekost voordat we ons weer op ons gemak voelden ’s nachts op zee. Maar we hadden geen enkele materiële schade, dus we zijn er goed vanaf gekomen.”

Nieuw fenomeen

Toen Bart en Isabel in 2024 de Golf van Biskaje wilden oversteken waren de Iberische Orka’s inmiddels wereldberoemd. Eind juli 2020 kwamen de eerste berichten erover naar buiten. Meerdere jachten in de Straat van Gibraltar raakten in de problemen door orka’s. Het jacht waarop de toen 23-jarige Nieuw-Zeelandse Victoria Morris als bemanningslid meevoer, werd ruim een uur belaagd. De operator van de kustwacht kon het amper geloven toen hij de noodoproep hoorde; u wordt aangevallen door orka’s? “Het geluid van het rammen, fluiten en klikken van de orka’s was oorverdovend. Het kwam heel gecoördineerd over,” vertelde de pas afgestudeerde biologe later tegen de Britse krant The Guardian.

Met het artikel in The Guardian in september 2020 kwam de internationale berichtgeving over het nieuwe fenomeen op gang. In de eerste twee jaar raken 250 boten beschadigd, maar het duurt tot juli 2022 voordat er een jacht zinkt. Sindsdien gebeurt dat per jaar twee keer, wat de huidige stand op acht gezonken zeiljachten brengt (in 2026 is het gelukkig nog niet zo ver gekomen). Ook niet-zeiljachten worden belaagd, maar lopen veel minder vaak schade op.

Doofpot

Wolfgang Michalsky, een Duitse jachtenexpert, behandelt in 2020 voor het eerst een door orka’s veroorzaakte schadeclaim, maar daar zou het niet bij blijven: “Rond de Straat van Gibraltar staan de werven inmiddels vol met boten met beschadigde roeren.”

“Informatie is schaars en verspreid,” vertelt de bijna gepensioneerde jachtenexpert, die sinds de jaren 80 rondom Huelva in Spanje woont en werkt. “Het lijkt een beetje alsof de lokale autoriteiten de boel in de doofpot willen stoppen. Er zijn veel tegenstrijdige belangen voor bijvoorbeeld vissers, zeilers, natuurbeschermingsorganisaties en de toerismebranche. Op verschillende Facebookpagina’s stellen reageerders bizarre maatregelen voor zoals het plaatsen van explosieven.”

De Spaanse autoriteiten kwamen inderdaad later met een persbericht over de aanvallen dan de Portugese, maar van een doofpot is geen sprake. In september 2020 en in 2021 kondigt de Spaanse Kustwacht zelfs een tijdelijk vaarverbod af voor jachten onder de 15 meter. “Om de maritieme veiligheid te garanderen en de biodiversiteit te beschermen”, schrijft het Spaans ministerie van transport en duurzame mobiliteit in een persbericht in 2021.

In het nauw

Aanvaringen tussen boten en orka’s zijn niet nieuw. Het bekendste geval is misschien wel dat van de familie Robertson. Zij moesten in 1972 hun zeiljacht verlaten nadat het bij de Galapagoseilanden tot zinken was gebracht door orka’s. Daarna wisten ze 38 dagen te overleven op een vlot en hun bijboot. Vader Doug schreef er de klassieker Survive the Savage Sea over. Opvallend is dat de dieren nooit interesse toonden in de overlevenden op hun reddingsvlot. Sterker nog: er is in de hele geschreven geschiedenis niet één geval bekend van een wilde orka die een mens heeft gedood. Terwijl ontmoetingen tussen orka’s en zwemmers, sup’ers, surfers en kajakkers toch vaak voorkomen.

Het geluid van het rammen, fluiten en klikken van de orka’s was oorverdovend

Het aantal dode walvissen en dolfijnen door menselijk toedoen daarentegen is enorm: ieder jaar sterven er naar schatting driehonderdduizend doordat ze verstrikt raken in visnetten of als bijvangst aan boord gehaald worden. Honderdduizend walvissen en dolfijnen worden jaarlijks gedood voor consumptie of om als aas te dienen, en zo’n twintig tot dertigduizend overlijden jaarlijks na aanvaringen met schepen.

Waarom doen ze dit?

Een populaire, lichtelijk gekscherende theorie op internetfora is dat de Iberische orka’s als een soort verzetsstrijders terugslaan. Alfredo Lopéz Fernández, een Spaanse bioloog die onderzoek doet voor CEMMA en GTOA, probeert in kaart te brengen wat er echt aan de hand is. CEMMA is een Spaanse NGO die zeedieren bestudeert, en GTOA is een werkgroep voor de bescherming van Iberische Orka’s, die alle interacties bijhoudt en publiceert op de website en de mobiele app GT Orcas.

Er is geopperd dat de orka’s de jacht oefenen op zeiljachten, dat het spelen is, of gewoon een soort trend, net als de dode zalmhoed (zie kader op de volgende pagina). “Tijdens interacties vertonen de orka’s allerlei soorten gedrag, in verschillende volgorden. Sommige gedragingen zou je inderdaad kunnen beschrijven als speels, maar er is ook concentratie, competitie, frustratie en irritatie. Je kunt het fenomeen als geheel niet als speels of oefenen beschrijven. Zeker is wel dat het een bezigheid is die ze serieus nemen en systematisch uitvoeren,” zegt Fernández.

Waarom doen de dieren dit? Het is de grote vraag die al zes jaar in de lucht hangt, maar er zal niet snel een antwoord op komen, vermoedt Fernández. “We weten niet zeker welke orka er als eerste mee begon en wat daaraan voorafging. Er zijn talloze verklaringen te bedenken. Wat we wel weten, is dat orka’s boten niet verwarren met iets anders. Ze weten dondersgoed wat boten zijn en wat er gebeurt als ze het roer onklaar maken. Dit gedrag kun je zien als cultureel omdat het gekoppeld is aan de Iberische Orka. De kans is daarom klein dat andere populaties in de Atlantische Oceaan het overnemen.”

Oorlogstaal

De Iberische orkapopulatie bestaat uit minder dan veertig dieren, verdeeld over vijf scholen, meestal ‘pods’ genoemd. Bij Fernández en zijn collega’s zijn ze bijna allemaal bekend. De dieren zijn te herkennen aan hun rugvin en opvallende kenmerken zoals littekens. “Aan de hand van foto’s en video’s kunnen we bij zestien orka’s met zekerheid zeggen dat ze interacties zijn aangegaan met boten. In het begin waren dat er negen, waarvan acht jongen en één volwassene. Deze volwassen orka heet White Gladys en het is aannemelijk dat zij ermee is begonnen. Orka’s die interacties aangaan met boten noemen we Gladys-orka’s.”

Fernández raadt aan om de zeilen te strijken en de boot stil te leggen

Fernández vermijdt de term orka-aanval, een gewoonte die de autoriteiten hebben overgenomen, wat tot frustratie leidt bij sommige zeilers en vissers. “Maar de taal die we gebruiken is belangrijk,” aldus de bioloog.

“Het zijn geen aanvallen, want ze proberen niemand te verwonden of te doden. Het is begrijpelijk dat zeilers gefrustreerd raken of bang zijn, maar niemand is ermee geholpen als we dit framen als een soort oorlog. Het enige wat we kunnen doen is kalm blijven en informatie verzamelen zodat we een manier vinden om de zee op een veilige manier te delen.”

Tegenstrijdige adviezen

Fernández raadt aan om de zeilen te strijken, de boot stil te leggen en de dieptemeter uit te zetten als orka’s naderen: “Een boot die snel vaart en herrie maakt is interessant en zorgt ervoor dat ze bezig blijven. Als je daarmee stopt en de boot stillegt in het water, verliezen de orka’s in zestig procent van de gevallen interesse en vertrekken ze. Soms komen ze weer terug zodra men de motor start.” Het officiële advies van de Franse en Portugese autoriteiten is dan ook om de boot stil te leggen, geen aandacht te trekken met geluiden en zoveel mogelijk uit het zicht te blijven. Spanje raadt sinds 2023 juist aan om de motor wel te starten en zo snel mogelijk naar de kust en ondieper water te varen, een advies dat onder wetenschappers met scepsis werd ontvangen.

Het is verstandig Orca Alley te vermijden in het voorjaar

Manieren om een interactie helemaal uit de weg proberen te gaan zijn er ook. Iberische orka’s jagen voornamelijk op blauwvintonijn, en aangezien deze vissen zich niet vaak in ondiep water begeven geldt hetzelfde voor de orka’s. Binnen de 20-meterdieptelijn zijn minder vaak interacties. Helaas is het niet altijd mogelijk om zo dicht onder de kust te blijven, bijvoorbeeld rond de Spaanse Ria’s of bij zwaar weer. In 2023 kwamen er zelfs vier Deense zeilers om het leven toen hun boot door brekende golven omsloeg – ze waren de Portugese kust bij ruw weer te dicht genaderd. Ook is het onverstandig om ’s nachts in ondiep water te varen, vanwege de vele fuiken en boeitjes. Overdag en bij rustig weer kusthoppen is dus het devies.

Orca Alley

Verder is het verstandig Orca Alley, zoals de Straat van Gibraltar tegenwoordig ook wel genoemd wordt door de Britten, te vermijden in het voorjaar. Veruit de meeste interacties met orka’s zijn in de maanden april, mei en juni in dit gebied. Het grootste deel van de Iberische orka’s verzamelt zich hier om de tonijnen op te wachten die in de winter hebben gepaard in de Middellandse Zee en in het voorjaar weer de Atlantische Oceaan in zwemmen.

Websites en apps zoals GT Orcas geven een indicatie waar de orka’s zich bevinden, maar zijn natuurlijk geen garantie voor een veilige overtocht: Gladys-orka’s behoren bijna allemaal tot dezelfde pod, maar soms is er een uitwisseling met de vier andere pods binnen de populatie. Het kan dus gebeuren dat interacties tegelijkertijd en op heel verschillende locaties rond het Iberische schiereiland plaatsvinden. Sommige Nederlandse zeilers die op weg zijn naar het zuiden vermijden de Spaanse en Portugese kust helemaal: zij zetten vanuit het Kanaal direct koers naar Madeira of de Azoren.

Zwakke constructie

Volgens jachtenexpert Michalsky zou je in deze saga nog een andere schuldige kunnen aanwijzen: de jachtenindustrie. “Roeren worden veel te zwak uitgevoerd. Het is een slecht idee om een lang spaderoer onder een monohull te hangen met een open kuip: er is maar een kleine afstand tussen het bovenste en onderste roeraslager en je krijgt een enorme hefboom: als je ergens tegenaanvaart, of een orka neemt je roer te grazen, loop je het risico dat het onderste roeraslager kapotgaat en je water maakt. Zo’n kwetsbare roerconstructie draagt er op de eerste plaats aan bij dat er boten zinken.”

Michalsky heeft zijn eigen boot, en boten van vrienden, om deze reden aangepast. “Ik heb het onderste deel van de roeren onder mijn Catana-catamaran opofferbaar gemaakt door de roeras in te korten. Dat heeft me al eens gered toen ik op een rif liep in de Cariben: het onderste gedeelte brak gelijk af waardoor ik niet op het rif bleef hangen, en de boot daarna enigszins bestuurbaar bleef. Dit zou bij schade door een orka ook werken.”

“De achterste ‘waterdichte’ schotten van veel jachten zijn verre van waterdicht,” aldus de jachtenexpert. “Er zijn allerlei gaten voor slangen en leidingen. Als je water maakt doordat je onderste roeraslager eruit ligt, loopt het binnen de kortste keren de hoofdbilge in. Als je het schot goed waterdicht maakt blijf je veel langer drijven.”

De grootste verliezer

Er zijn zeilers die hun boot voor hun ogen zagen afzinken, maanden de kant op moesten vanwege herstelwerkzaamheden, of een flinke angst aan een interactie met orka’s overhielden. De enige troost is dan dat materiële schade wordt vergoed door de verzekeraar.

Toch is niet de mens, maar de Iberische orka zelf de grootste verliezer in deze situatie. De met uitsterven bedreigde populatie heeft al te kampen met een schaarser wordende prooi, verwondingen door visnetten en scheepsschroeven, en verstoringen door onderwaterlawaai. Nóg een vijand erbij kunnen ze niet gebruiken.

Gelukkig voor alle betrokkenen gloort er enige hoop: volgens bioloog Fernández, die voor GTOA data verzamelt en daarbij ook de rapportages van de Cruising Association meeneemt, waren er in 2024 een kwart minder interacties dan het gemiddelde van de jaren ervoor, en in 2025 was er een vermindering van 7 procent. Vooralsnog lijkt die trend in 2026 door te zetten.

Statistieken

Volgens GTOA (Orcaiberica.org) zijn van 2020 tot en met juni 2026 1719 ontmoetingen tussen zeilboten en orka’s gemeld, waarbij het 605 keer om alleen een waarneming ging. In 1114 gevallen gingen de dieren een interactie met de boot aan. In oktober 2025 zonk het Franse jacht - Ti’Fare voor de kust van Peniche. Het was het achtste en laatste jacht (bij het ter perse gaan van deze Zeilen ) dat zonk na een orkainteractie.

Migratie

Iberische orka’s leven uitsluitend van vis, in tegenstelling tot sommige populaties in andere delen van de wereld, die ook op zoogdieren als zeehonden, dolfijnen en zelfs walvissen jagen. De hoofdprooi van de Iberische orka is de Atlantische blauwvintonijn, een enorm snelle vis die orka’s zo lang achtervolgen tot hij uitgeput raakt en gedood kan worden. Aan het eind van de winter komen blauwvintonijnen door de Straat van Gibraltar om te paaien, voornamelijk rond de Balearen. De orka’s zelf gaan bijna nooit de Middellandse Zee in; ze wachten ‘voor de deur’ om op komende en vertrekkende blauwvintonijnen te jagen. Vanaf juni volgen ze de vissen noordwaarts langs de Portugese en Galicische kust. Rond september verlaten ze de Iberische kust en trekken ze de Golf van Biskaje in. Wat er daarna precies gebeurt, is onduidelijk. Waarschijnlijk reizen ze via open zee terug naar de Marokkaanse kust en de Straat van Gibraltar.

Dolfijnen met een PR-probleem

De orka is de grootste dolfijnachtige. In het Engels wordt het dier ook wel killer whale genoemd, een verbastering van whale killer. Sommige orkapopulaties jagen inderdaad op walvissen. Orka’s komen voor in alle wereldzeeën, maar hebben de voorkeur voor gematigde en koude wateren. Er zijn enorme verschillen tussen orkapopulaties wereldwijd: qua uiterlijk, genetisch, en wat betreft dieet en gedrag. Biologen scharen al deze dieren vooralsnog onder de soort orka, maar het zou kunnen dat het eigenlijk om meerdere soorten gaat: dieren uit verschillende populaties gaan niet met elkaar om en paren niet met elkaar, ook al overlapt hun leefgebied. De Iberische orka is een kleine subpopulatie van zo’n veertig dieren, verspreid over vijf pods. Iberische orka’s zijn een stuk kleiner dan andere orka’s, ze worden maximaal 6,5 meter, terwijl orka’s in Antarctica 9 meter kunnen worden. De Iberische orka staat op de rode lijst van de IUCN, wat betekent dat hij ernstig bedreigd is. De grootste gevaren voor de dieren zijn overbevissing van hun prooi, verstrikking in netten en verwondingen door schepen. De steeds hogere mate van watervervuiling wordt tot slot in verband gebracht met een verminderde vruchtbaarheid en een groter aantal miskramen bij de dieren.

Illegaal

Helaas zijn er zeilers die de richtlijnen en adviezen van de autoriteiten en wetenschappers in de wind slaan en tot de tanden bewapend naar Spanje en Portugal varen. Op Facebookpagina’s worden maatregelen als vuurwerk, pingers, seinpistolen en prikkeldraad genoemd. Het is uiterst illegaal om een beschermde diersoort schade te berokkenen, en boetes kunnen oplopen tot in de tienduizenden euro’s. Bovendien staat in een Spaans rapport dat in 2024 door 29 internationale onderzoekers en overheidsvertegenwoordigers werd opgesteld, dat zulke maatregelen “niet alleen ineffectief zijn, maar het gedrag mogelijk versterken en de schade aan boten juist verergeren.” Een maatregel die de dieren niet schaadt, is zand verspreiden rond het achterschip. Het zand zou het ‘zicht’ op je roer verminderen door de echolocatie van de orka’s te verstoren. Het is nog onduidelijk hoe effectief dit in werkelijkheid is.

Orkamode

In 1987 begon een vrouwelijke orka in Puget Sound in Washington State een dode zalm op haar hoofd te dragen, als een soort hoed. Al snel namen andere individuen het over, en binnen enkele weken was het een rage bij meerdere pods in het gebied. Net als modetrends bij mensen verdween het gedrag een jaar later weer. Laten we hopen dat de roerentrend snel uit de mode raakt, en de orka’s weer aan de hoeden beginnen.

Voorbereid op een reis langs de Iberische kust:

• Check de laatste veiligheidsprotocollen op de website van de Cruising Association (Theca.org.uk).
• Bekijk waar de orka’s zich ophouden via Orcaiberica.org of de app GT Orca Atlántica, en vermijd die gebieden.
• Blijf wanneer veiligheidshalve mogelijk binnen de 20 meterdieptelijn.
• Houd een briefing met de bemanning, oefen noodprocedures zoals de noodoproep via de marifoon en het klaarmaken van het reddingsvlot.
• In geval van nood: houd je aan de voorschriften van het desbetreffende land, te vinden op Orcaiberica.org.
• Noodkanalen: VHF 16, of telefoonnummer 112 (overal in de EU). Telefoonnummers Kustwacht: Frankrijk 196, Portugal 112, Spanje 900 202 202.
• Meld interacties aan GTOA (Orcaiberica.org) of de Cruising Association (Theca.org.uk), die de data deelt met GTOA.

Nog drie kijk- en leestips:

1. Lees het boek The Riddle of the Orca’s van de Duitse journalist Thomas Käsbohrer. Voor zijn boek sprak hij tientallen experts en ervaringsdeskundigen. Interessante kost, maar een kleine disclaimer: een antwoord waarom ze boten te grazen nemen blijft ook Käsbohrer ons schuldig.
2. Het boek Handbook of Whales, Dolphins and Porpoises of the World door Mark Carwardine is een onmisbaar naslagwerk voor iedere zeiler die weleens zee kiest en geïnteresseerd is in zeeleven. Met dit boek kun je alle dolfijnen en walvissen die je ooit zult tegenkomen determineren. Orka’s worden in dit boek uitgebreid besproken.
3. Kijk de YouTubedocumentaire van Octo Lab: Why The Ocean’s Deadliest Predator Refuses To Kill Us, over het wonderbaarlijke gegeven dat nog nooit iemand door een orka in het wild is gedood. Ook de zeilbootinteracties komen aan bod en een aantal dodelijke ongelukken in dolfinaria.

Verder lezen?

Dit artikel is gepubliceerd in Zeilen 09/2026. In dit dossier lees je verder nog de voordelen van een stevige roerconstructie en een illustratie van Orka Alley. Voor abonnees is het hele artikel ook hier digitaal te lezen. Nog geen abonnee of een los nummer kopen? Bestel hier.

Tekst: Joris Westerveld

Bekijk ook

Oudste Iberische orka Toñi vermoedelijk beschoten | Zeilen